ASSEN – De jeneverbes is één van de meest kenmerkende struiken van het Drentse heidelandschap. Toch leek het twintig jaar geleden niet goed te gaan met de jeneverbes in onze provincie. Mede door de inzet van het Jeneverbesgilde, samen met Landschapsbeheer Drenthe, wint de bes weer terrein. Het werk van vrijwilligers lijkt vruchten af te werpen, blijkt uit onderzoek van stagiaire Marian Kedde in opdracht van Landschapsbeheer Drenthe.
Onder de paraplu van het Jeneverbesgilde zijn 14 brigades in Drenthe actief, bestaande uit circa 70 tot 100 vrijwilligers, die zich bezighouden met het beschermen en behouden van de jeneverbes. Ze helpen de soort op verschillende manieren: ze plaggen stukken heide en maken de bodem open, zodat jonge exemplaren meer kans krijgen om te groeien. Ook zetten ze oude struiken vrij, waardoor ze weer volop licht krijgen en zich verder kunnen ontwikkelen. Daarnaast stimuleren ze de vorming van afleggers. Dit zijn laaghangende takken die in contact met de grond wortelschieten en zo uitgroeien tot nieuwe struiken. Landschapsbeheer Drenthe ondersteunt de vrijwilligers met praktisch beheeradvies.
Verjonging waargenomen
Eind 2024/begin 2025 deed stagiaire Marian in opdracht van Landschapsbeheer Drenthe onderzoek naar de groeiplaatsen van de bes in onze provincie. “In 2005 is er in Drenthe een quickscan gedaan naar de jeneverbes en hieruit bleek dat de jeneverbes op sommige plek wel wat ondersteuning kon gebruiken. Dat was de aanleiding voor het Jeneverbesgilde Drenthe om verschillende brigades op te richten”, vertelt jeneverbescoördinator en collega Dirk-Matthijs. “In 2025 hebben we onderzoek gedaan naar hoe het er nu voor staat op de terreinen die onder handen zijn genomen door de vrijwilligers. Op 13 locaties is de impact van het beheer onderzocht door het te vergelijken met de situatie van 20 jaar geleden. Daarbij werd gekeken naar vitaliteit en verjonging van struiken, de effecten van de toegepaste maatregelen en de instandhouding van de groeiplaats. Op meerdere plekken is verjonging waargenomen. Met de tijd zal blijken of de kwetsbare, jonge jeneverbessen uitgroeien tot grotere struiken.”
Bescherming
In Nederland is de jeneverbes sinds 1950 met meer dan 50% afgenomen. De bes is typerend voor het Drentse heidelandschap en is belangrijk om te behouden voor zowel de biodiversiteit als voor het cultuurhistorisch landschap. De beschermingsmaatregelen verschillen per locatie en intensiteit. Zo kun je onder meer plaggen, vrijzetten, maaien, bekalken en laten begrazen door schapen. Uit het onderzoek van Landschapsbeheer Drenthe blijkt kleinschalig plaggen succesvol: zonder de inzet van vrijwilligers waren jeneverbessen op een aantal plekken waarschijnlijk verdwenen of stonden ze er minder goed voor. Ook het vrijzetten van de jeneverbes, licht geven door het verwijderen van bomen en struiken eromheen heeft geholpen om de jeneverbes op die plekken te behouden.
Dankzij dit vergelijkende onderzoek is het mogelijk om passende maatregelpakketten samen te stellen als er een nieuwe jeneverbesbrigade start. Dirk-Matthijs: “We kunnen met het rapport aan de vrijwilligers laten zien, dat hun inspanningen positief effect heeft. En daardoor bijdraagt aan de vitaliteit van de jeneverbes en het behoud van het landschapstype waarin de jeneverbes voorkomt.”
Meer over het project Jeneverbes en de resultaten van het onderzoek lees je hier.